Дүрт сеңелнең бҽхҽсе.

География фәненнән дәрестән тыш чара (5-9 сыйныфлар өчен)

Катнашучы кешеләр: Гидросфера-Г; Литосфера-Л; Биосфера-Б:

Атмосфера-А (аларның өсләрендә тиешле киемнәр була; Г,Л,Б,А,

хәрефләре белән эмблемалар әзерләнә), циклон, антициклон.

Алып баручылар кичә барышында командаларга сораулар бирәләр. Дөрес

җаваплар өчен катнашучылар эмблемалар белән бүләкләнәләр.Кичә

барышында абсолют җиңүче билгеләнә.

Г. Исҽнмесез укучылар! Ҽйдҽгез сезнең белҽн танышабыз. Сез мине

таныдыгызмы? Мин су катламы. Минем исемем ничек була? Кем ҽйтҽ?

(эмблема бирелә)

Л. Исҽнмесез укучылар! Таныдыгызмы мине? Мин иң каты катлам

булам. Минем исемем ничек була?( эмблема) Мҽ, минем эмблеманы ал.

А. (шакыган тавыш килә) Исҽнмесез балалар! Ах, мин шундый җиңел

хҽттҽ очып китҽсем килҽ.

Л. Утыр! Ҽйдҽ мин сине бҽйлҽп куям, юкса берҽр укучы өреп җибҽрсҽ

син очы китҽрсең, син бит безнең бөтенлҽй газсыман бит.

А,Мин шундый телим, балалар минем ничек аталуымны ҽйтсҽлҽр

иде.(эмблема А).

Б. (шакыган тавыш ишетелә). Исҽнмесез! Сез минем сеңеллҽрем белҽн

танышкансыздыр индн? Сез укучылар мине шундук таныгансыздыр

инде, минем киемемнҽн дҽ? Мин кем булам? (эмблема Б).

Г. Укучылар безнең бҽхҽсне туктатыгыз ҽле?

Л. МИн иң мөһим булам. Бҽхҽслҽшергҽ дҽ кирҽк түгел. (Гидросфрага

бәйләнә)

Менҽ син белҽсең минем нҽрсҽдҽн торганны һҽм минем төзелешем нинди

икҽнне?

Г. Белими.

Л. Менҽ минем вулканымнан вулкан бомбасы килеп чыгып синең

дулкыннарыңа бҽрсҽ белерсең? Укучылар ҽйтегез ҽле, минем

калынлыгым бар җирдҽ дҽ бер төрлеме? Таулар, тигезлеклҽр һҽм

океаннар астында да? ( эмблема Л.)

Г. Балаларга синең калынлыгың нҽрсҽгҽ. Менҽ мин , Гидросфера

(селкенҽ). Кара, менҽ минем дулкыннарым нинди. Мин үзем белҽн иң

кечкенҽ дулкыннарымны гына алдым ҽле, ҽ ала идем 30 метр

биеклектҽге һҽм 700-800 км\сҽг. белҽн йори торганны. Укучылар, ҽйтегез

ҽле минем андый дулкыннарм ничек дип атала һҽм алар нҽрсҽгҽ

бҽйлерҽвештҽ барлыкка килҽ? (эмблема. Цунами, ул җир тетрәгәндә , су

асты вулканнары атканда барлыкка килә)

Л. Син бит миннҽн башка андый дулкыннарны булдыра да

алмыйсыз,ҽгҽр минем океанда төчкерҽсем килмҽсҽ.

А. Укучылар! Гидросфераның андый дулкыннарны тагын кайчан

барлыкка килҽ соң? (эмблема җил искәндә)

Г. Ҽ , Сез бҽлҽсезме соң, тагын нҽрсҽгҽ судан гына тора?

Л. Нҽрсҽ ул барсыда?

Г. Эх, сине! Кеше организмы һҽм хайваннар организмы яртысы бит

судан гына тора. Яки менҽ үсемлекне ал.Аны сындырсаң, анда үсемлек

согын күрҽсең.Ҽ ул бит мин. Менҽ син аны биосферадан сора.

Б. Бик дөрес!

Г. Ҽгҽр белҽсең килсҽ, мин синдҽ дҽ бар. Балалар, ҽйтегез ҽле мин

литосферада бармы? (эмблема Әйе) Менҽ укучылар да белҽ. Сез нинди

җир асты суларын белҽсез ?Ҽйтегез ҽле, мин атмосферада да юк микҽн

соң? (эмбема Бар)

Л. Менҽ син,гидросфера, үзеңнең күз яшьлҽреңне миңа купме

агызасың,кешелҽргҽ күпме кайгы китерҽсең. Синең күз яшлҽреңнҽн

минем катламнарым юешлҽнҽ, һҽм алар югары тизлек белҽн таулардан

аска омтыла. Укучылар, ҽйтегезҽле бу пычракагым нҽрсҽ дип атала? (

эмблема селевой поток)

Ҽ елгалар ярларыннан чыкканда- бу нҽрсҽ дип атала? (эмблема. Су басу)

Яки су агымыннан минем көпшҽк тирем, яки мнем ҽйтҽсем килгҽн иде-

тау токымым юыла һҽм нҽрсҽ барлыкка килҽ? (эмблема ерганак)

Б. Балалар! Минем үсемлеклҽрем нинди табигый күренешлҽрдҽн үлҽргҽ

мөмкин соң? (Эмблема. Корылык.җил.кырау) Мин үземнең сеңелллҽремҽ

яраклашырга тырышам. Ҽйтегез ҽле, минем табигый зоналарым ничек

дип атала?

1. Бу табигый зонам бик рҽнҗи, ҽгҽр аның өстеннҽн чылбырлы трактор

белҽн йөрсҽң, аның эзе бик күп елларга китҽ. Болан көтүлҽрен озак

йөртү бик күп зыян сала. Бу зонада кҽрлҽ каеннар үсҽ. Сазлыклар күп.

Мүклҽр, лишайниклар күп үсҽ. (эмблема. Тундра)

2. Бу зона туфрак һҽм агроклиматик ресурсларга бай. Дөньяда иң яхшы

туфракта үлҽнчел үсемлеклҽр үсҽ.Хайваннардан кимерүчелҽр бик

күп.Табигый үсүчҽн үлҽннҽр бик аз, чөнки күп җир сукаланган.( эмблема

дала)

3. Бу зонада үсемлекләр, аучылык, су ресурсларына бик җай,ләкин туфрак

минералҗ матдәләр белән аз туендыралган,шуңа күрә өстәмә туендырырга

кирәк. (эмблема Урман зонасы)

4. Бу зонада һава бик коры. Җҽй бик эссе. Монда еланнар,кҽлтҽлҽр,

тычканнанр очрый, үсемлеклҽрдҽн ҽрем,һҽм башка охшаш үсемлеклҽр

үсҽ.Туфракта гумусның торышы ким. Көньякка г таба комнар күренҽ

башлый.( эмблема ярым чүлләр зонасы)

Г. Мин барыгыздан да мөһҽмрҽк барыбер!

Л. Син мине хҽзер чыгырымннан чыгарасың. Мин сине тудырдым мин

сине пана ҽйлҽндерҽм хҽзер. Хҽзер литосфера плитҽлҽремне аерам

шундый мҽхшҽр башлана.

Г. Ой ,ой нҽрсҽ була дисең!?

Л. Ха , ха! Укучылар ул нҽрсҽ буласыни да күз алдына китерми. Ҽйтегез

ҽле,ҽгҽр мин селкенсҽм нҽрсҽ була? Сез белҽсезме? (эмблема Җир тетрәү,

вулкан ату)

Г. Мин синнҽн барыбер зуррак! Балалар ҽйтегез ҽле кем күбрҽк -сумы,

коры җирме?(эмблема) Мин ничҽ океаннан торам? (эмблема 4) Коры

җирдҽдҽ мин синең тау токымнарыңнан агам.

Л.Ҽ мин, синең елгаларыңның агымын билгелим.

Г. Мин синең тау токымнарыңны эретҽм,юам, аларны аска алып төшҽм.

Алардан тигез урын гына кала.

А.Булды сезгҽ бҽхҽслҽшергҽ. Иң мөһиме-ул мин. Менҽ ҽйтегез ҽле, мин

нинди газлардан торам.(Эмблема) Һава торышы кайсы катламнарда

барлыкка килҽ?( эмблема тропосфера) Сез нинди һава шартларын

белҽсез?( эмблема кар,яңгыр, боз, җил, һ.б.) Мин аска,өскҽ йөрим. Мин

һава массаларын күчерҽм. Мин гидросфераны су парлары рҽвешендҽ,

явым-төшем хҽлендҽ коры җиргҽ күчерҽм. Миннҽн башка биосфера

яши алмый.

Б. Яктылыкта минем үсемлеклҽрем ншрсш йота һҽм нҽрсҽ бүлеп

чыгара? (эмблема)

А. Миннҽн башка гомер берничҽ минутка кыскара. Мин бит һава

торышы да билгелим. Укучылар,ҽйтегез ҽле сез яши торган ил ничек

дип атала? (эмблема.Россия ). Ҽ ҽйтегез ҽле менҽ мин сезгҽ нинди һава

массалары җибҽрҽм?(эмблема) Ҽгҽр кешелҽргҽ үпкҽлҽсҽм, алар мине

төрле агулы газлар белҽн агулаган өчен, һава массаларын бҽрелештерҽм

һҽм шул вакытта барлыкка килҽ нҽрсҽ...( эмблема атмосфера фронты)

Шулай булгач кешелҽр ,мине, пычратмагыз!

Б. Сеңеллҽрем! Гидросфера, Литосфера, Атмосфера! Җитте безгҽ

бҽхҽслҽшергҽ.Бит без белҽбез бер беребездҽн башка яши алмаганны.

Укучылар сез моның белҽн ризамы! Ҽйтегез ҽле, без нинди катламны

барлыкка китерҽбез ? (эмблема)

Ә хәзер җиңүчене билгелибез.