Ньурба улууhун үѳрэҕин управленията

Хатыытааҕы «Сарыал» оҕо тэрилтэтэ

Бырайыак

«Ѳбүгэ оонньууларынан оҕону кыра

сааҺыттан эт-хаан өттүнэн сайыннарыы»

Оҥордо:

Данилова Елена Васильевна,

иитээччи

Хатыы, 2013

Орто

туруу

бараан

дойдуга

киһи

барахсан,

оҕо

буолан

окко

түһээт,

салгыны

эҕирийиитэ кинини тута олох улуу мөккүөрүгэр киллэрэр. Кыра саастаах оҕону көрүү-

харайыы, иитии эйгэтэ, ис хоһооно, ньымалара кини инники сайдыытыгар, киһи буолан

тахсыытыгар улахан суолталаахтара биллэр. Психологтар оҕону биэһигэр диэри көрүү,

иитии кинини киһи быһыытынан ис эйгэтин олоҕурдар диэн бэлиэтээһиннэрэ оруннаах.

Туох барыта саҕаланыыттан, төрүтэнииттэн тутулуктаах.

Биhиги өбүгэлэрбит үлэҕэ-хамнаска кыра эрдэхтэриттэн эриллэн: от оттоон, мас

мастаан, бултаан-алтаан, илии-атах, өй-санаа, эт-хаан өттүнэн сайдар этилэр. Киhиттэн

элбэх хамсаныыны, күүhү-уоҕу, мындыр өйү эрэйэр үлэлэр билиҥҥи техника үйэтигэр

биллэрдик аччаан, сүтэн-иҥэн эрэллэр.

Норуоппут

эт-хаан,

өй-санаа

сайдарыгар

аналлаах

оонньуулара,

өбүгэлэрбит

аhаабыт

аhылыктара, таҥныбыт таҥастара умнууга хаалбыттара үүнэр көлүөнэ доруобуйатыгар,

уйулҕатыгар буортулаах дьайыыны оҥордо, оҕолор доруобуйалара мөлтүүрүгэр тириэртэ.

Оҕо үксүн олорон дьарыктанна5ына эт-хаан өттүнэн сайдыыта атахтанар. Ол оҕо өйүн-

санаатын бытаардар. Ол иhин бу талбыт темабыт билиҥҥи кэмҥэ олус актуальнай дии

саныыбыт.

Кырдьык даҕаны, ханнык ба5арар норуот тыыннаах хаалар, салгыы сайдар кэскилэ,

омук сир сирэйиттэн симэлийбэт суос-со5отох мэктиэтинэн эт-хаан өттунэн сайдыыта

буолар. Онон о5ону кыра сааhыттан ѳбүгэ оонньууларынан эт-хаан ѳттүнэн сайыннаран,

ѳбүгэлэрин

үтүѳ

үгэстэрин

баhылатан,

чѳл

олохтоох

киhини

иитии

билиҥҥи

кэм

ирдэбилэ. «Чөл» - диэн тыл туттуллар суотатынан «Тыытыллыбатах, бутун, алдьамматах»-

диэн быһаарыллар. Оттон «Чөл олох» диэн өйдөбүлэ өссө киэӊ. Табаахтан, арыгыттан

аккаастанныбыт

да,

чөл

олохтоох

буолбаппыт.

Чөл

олохтоох

буоларга

оҕону

эт-хаан

өттүнэн сайыннарыыта элбэх миэстэни ылар.

Аныгы үйэҕэ оҕо доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ саӊаны тобулан булуу, саӊа сүүрээни

киллэрии тоҕоостоох буолла. Оскуола иннинээҕи саастаах оҕону иитэр-үөрэтэр сүрүн

программа

федеральнай

государственнай

ирдэбилинэн

интегрированнай

уонна

комплекснай-тематическай бириинсиптэр дьарыгы тэрийэргэ төрүт буолаллар. Бастатан

туран, оҕону олордон буолбакка, хас да биридимиэти холбуу тутан, оонньуу сылдьан тугу

эрэ үөрэтэн, дьарык ыытыллар. Онон оҕону эт-хаан өттүнэн сайыннарыыга, билии-көрүү

өттүнэн сайдыытыгар өбүгэ оонньууларын иллэӊ кэмӊэ эрэ буолбакка дьарык уонна

куруһуок быһыытынан киллэриэххэ сөп.

Бырайыак сыала:

Өбүгэ оонньууларын нөҥүө тулуурдаах, дьулуурдаах, чэгиэн доруобуйалаах оҕону

иитэн таhаарар усулуобуйаны тэрийии

Соруктара:

•

Оҕону сааhынан, доруобуйатынан көрөн этин – сиинин эрчийии, хатарыы;

•

Оҕо умсугуйан туран хамсанарын, онтон дуоhуйууну ыларын ситиhии;

•

Өбүгэ оонньууларын оҕо бэйэтэ санаатыттан оонньуурун ситиhии

Күүтүллэр түмүк :

Өбүгэ оонньууларын оҕо бэйэтэ санаатыттан умсугуйа оонньоон, этэ-сиинэ

эрчиллиэ,

хатарыллыбыт

чэгиэн

доруобуйаланыа,

өй

санаа,

быһыы

майгы

өттүнэн

үйэлэргэ иӊэриммит үгэстэрэ уһуктуо.

Бырайыак түhүмэхтэрэ

Туолар кэмэ

Темата, үлэ

кѳрүҥэ

Ис хоhооно

Алтынньы-

Добдурҕа

ыйа

Өбүгэ

оонньууларын

билиhиннэрии

М а с

т а р д ыhыыта,

х а п с а ҕ а й ,

дулҕалаах сиринэн

Сэтинньи- Байанай ыйа

Баай Байанай

Куобахтааhы н ,

м у ҥ х а л а аhын,

хаамыска

Ахсынньы-

остуоруйа

ыйа

С э э р к э э н

С эhэн

оонньуулара

Кириэс тэбии, ойбонтон уулааhын,

биhилэх кутуута

Тохсунньу

ый-

Таҥха

ыйа

Таҥха дьоро киэhэтэ

Хабылык,

абааhы

хараҕын

тэhии,

ѳһѳс торбос

Олунньу-Ийэ тыл ыйа

Дьыл оҕуһа

Кѳтѳх ынаҕы туруоруу, баайа

Кулун

тутар-

Дьѳһѳгѳй

ыйа

Олоҥхо абылаҥа

Ат

буо л а н

с ы р с ы ы ,

о ҕ у р у о

тиhээhин, олоҥхо хамсаныылара

М у у с

у с т а р

ы й а -

Айыыhыт ыйа

Харалдьык тахсыыта

Кылыы,

хардаҕас

охт о р у у т а ,

бэгэччэктэhии

Ыам ыйа- Иэйиэхсит ыйа

Сайылык оонньуулара

О ҕ ус т а р

ха рс ыhы ы л а р а ,

и э с

баайсыы

Бырайыак түhүмэҕэ

Туолар кэмэ

Толорооччулар

Ѳбүгэ

оонньууларын

араас

литератураттан көрөн аа5ыы,

үөрэтии, наардааhын.

Балаҕан ыйа

Данилова Е.B

Ѳ б ү г э

о о н н ь у у л а р ы н

ү ө р э т э р г э

т у т т у л л а р

атрибуттары,

матырыйааллары оҥостуу.

Балаҕан ыйа -ыам ыйа

Иитээччилэр,

төрөппүттэр

« Ѳ б ү г э

о о н н ь у у л а р а »

куруhуо к

п р о г р а м м а т ы н

таҥыы.

Балаҕан ыйа

Иитээччилэр,

Сүбэһит:

Ксенофонтов А.В

Сыаналыыр таһым оноруу

Балаҕан ыйа

Иитээччилэр

Ѳбүгэ оонньууларын

бөлөх

о5олоругар үөрэтии

Алтынньы ый - ыам ыйа

Данилова Е.В

Ѳбүгэ

оонньууларыгар

о5о

ыhыа5ар күрэхтэhии

Бэс ыйа

Анисимова

А . В ,

Данилова Е.В

Куруһуок былаана.

Өбүгэ оонньуулара

Өбүгэ оонньуула оҕону эт- хаан эрэ ѳттүнэн эрэ сайыннарбакка, ѳй- санаа майгы - сигили

ѳттүнэн

иитэр

суолталаахтар.

Ол

иhин

Григорий

Попов-

Боотой

«Саха

үгэстэрин

ситимнэрэ» диэн кинигэтигэр

оҥорбут таблицатыгар олоҕуран детсад кыра саастаах

оҕотугар

сѳп

түбэhиннэрэн

биэс

хайысханан

наардаатыбыт.

Схемаҕа

бэриллибит

оонньуулары оҕо сааһыттан көрөн сылын аайы уустугурдан биэриэххэ, оҕону кэтээн

көрүүгэ сыаналыыр таһымы туттуохха.

Сыаналыыр таhым

Оҕолор тѳһѳ интэриэhиргээбиттэрин, хайдах ылыммыттарын билээри сыаналыыр таhым

оҥордубут. Сыанабылы улахан уонна орто бѳлѳх оҕолоругар ыытабыт.

Сыанабыл ис хоһооно

Таһымнар

Оонньуу аатын билии

Ү-Оонньуу аатын билэр

О-Иитээччи көмөтүнэн ааттыыр

Н-Билбэт

Оонньуу быраабылатын билии

Ү-Оонньуу

быраабылатын

а атытт а н

билэр,быраабыланы тутуһар.

О - О ҕ о

и и т э э ч ч и

к ө м ө т ү н э н

саныыр,оонньууга кыттыһар.

Н-Быраабыланы өйдөөбөт,тутуспат,

Оонньууну оҕо бэйэтэ оонньооһуна

Ү-Күннээҕи

олоҕор

өбүгэ

оонньууларын

сөпкө табан дуоһуйа оонньуур, оонньууну

көҕүлүүр.

О-Улахан киһи көмөтүнэн оонньуур.

Н-Оонньууга кыттыһар.

Түмүк

О5олорбутугар

өбүгэлэрбит

оонньообут

оонньууларын

үөрэттэхпитинэ,

санаттахпытына

норуот

үйэлэргэ

иҥэриммит

үгэстэрэ

уhуктан

о5олор

дуоhуйа

оонньууллар. Онтон ѳбүгэ оонньууларын билэн дуоhуйа оонньуур, эт- хаан, ѳй- санаа,

быhыы- майгы ѳттүнэн чөл туруктаах оҕону иитэн- такайан таhаарыы биhиги тускулбут

буолар.

Туhаныллыбыт литература:

1.

Дьол түһэ: эдэр тѳрѳппүттэргэ сүбэлэр/ С.Р. Лебедкин- Хотой Сэмэн- Якутск:

компания «Дани-Алмас», 2009;

2.

Күн- дьыл эргииринэн кыра оҕону иитии-үѳрэтии/ Саха респ.үѳрэҕин м- вота;

[хомуйан оҥордулар: А.И. Сорокоумова(салайааччы) уо.д.а]- Дьокуускай,2011;

3.

Николаева Е.Н., Иванова Е.М. Чѳмчүүк саас: Иитээччигэ кѳмѳ/ Саха респ.үѳрэҕин

м- вота, Саха республикатын норуоттарын генофондатын харыстааhыҥҥа

Департамент.- Дьокуускай, 2001;

4.

Олонхо: эти- сини эрчийии/ Н.В. Чехордуна, А.С. Ефимова, Т.С. Старостина; Саха

респ.үѳрэҕин м- вота;- Якутск: компания «Дани-Алмас», 2009

5.

Хаптагаева Т.Г. Эти – ханы сайыннарар эбии үѳрэхтээhиҥҥэ фольклор

айымньыларыттан туhаныы.//Чѳмчүүк саас № 3, 2009//

6.

Ѳбүгэлэрбит оонньуулара/ Фёдоров А.С.- Якутскай: к Оинигэ изд.-вота, 1992

;