3. Саха литературата 10 кылаас

Уруок тиибэ: Чинчийии

Уруок темата: Айыл5а дьиктитэ – Алтан Сарын айымньытыгар.

Уруок сыала:



Суруйааччы айыл5а дьикти кэрэ уобараьын ханнык уус-уран ньымалар

комолорунэн арыйарын чинчийии.



О5о анаарар, санарар, толкуйдуур, суруйар дьо5урун сайыннарыы.



Киьи уонна айыл5а проблематыгар сана атастаьыы.

Уруокка

туттуллар

тэриллэр:

Айымньы

тиэкиьэ,

Алтан

Сарын

туьунан

электроннай матырыйаал, айыл5а туьунан электроннай кинигэ, музыка.

Уруок хаамыыта:

Тэрээьин

чаас.

Дуоска5а

цитаталар

суруллаллар:

П.А.Ойуунускай

“Саха

тылын кууьун, илбиьин учугэйдик туппут киьи”. В.Н.Протодьяконов “Алтан

Сарын суруйааччы быьыытынан саха тылын саталаах кууьугэр, илбиьигэр -

хомуьунугар, сахатылын аа5ааччыны абылыыр уус - уран кыа5ар улаханнык

итэ5эйэрэ”.

1 этап. Турукка киллэрии, сонур5атыы.

- “Айыл5а” диэн термини саха тылыгар ким киллэрбитэй? (АлтанСарын)

- Обугэлэрбит айыл5аны туох дии саныылларай? (тороппут ийэлэрин курдук

саныыллара). Сугуруйэн, ытыктаан ким диэн ааттыылларай? (“Ийэ айыл5а”,

Аан Алахчын Хотун, Хотун Тонулу, Таатта эбэ, улуу куолу, алааьы “эбэттэн”

атыннык ааттаабаттар этэ.)

- Саха киьитэ былыр – былыргыттан бу тыйыс айыл5а5а сатаан ньыматыйан,

кинини

кытта

соп

тубэсиьэн

олорор.

Саха

литературатыгар

айыл5а

улууугуйар

кууьун

хоьоонугар

хоьуйбатах,

кэпсээнигэр

киллэрбэтэх

суруйааччы суох.

-Алтан

Сарын

“Этиннээх

ардах”

айымньытын

ханнык

айымньыга

киллэриэххэ

собуй?

Тылын-оьун

стилэ

ханнык

ньыманан

суруллубутуй?

(Прозанан суруллубут поэтическай айымньы (“стихотворение в прозе”).

2

этап.

Ситиьии

тугэнэ.

“Мэнэ

сириттэн

силис

тардан...”

электроннай

матырыйаалы туьанан, Алтан Сарын оло5ун, айар улэтин хатылааьын:

Айар улэтэ:

11 хоьоонноох;

“Кыьыл орт” поэма;

“Омо5ойдоох Эллэй” драма;

Кэпсээннэрэ: “Орус”, “Этиннээх ардах”, “Куьунну киэьээ”, “Киэьэ айан”,

“Урэх баьын тыата”, “Уруккутун ойдообут”, “Сайынны туун дьалыннара”,

“Айыыьыт”, “Уол о5о дьоллоох, танара баайдаах”.

Терминнэ улэлэрэ:

Умнуллубут тыллары соргутэн тилиннэрии: мэнэ, табык, хой.

Суолтата чуолкайа суох тыллары чуолкай суолтаны бигэргэтэн терминнэри

уоскэтии: дьыл5а-судьба, хоьоон-стих, кут-душа.

Нуучча –ств осыьыарыыгар дьуорэлии –наат сыьыарыыны туьаныы.

Туттулла

сылдьар

сыьыарыынан

сана

суолталаах

тыллары

уоскэтии:

биэр+ик=”бэрик”, кор+ук=”хартыына”, эт+ик=”речь”.

Тылтан

тылы

торотон

тылы

байытыы:

сап-саппах-потолок,

кор-корулгэ-

горизонт...

Уруулуу омуктар тылларыттан ылан тыл саппааьын ханатыы: чэчик-сибэкки,

мэймин-обезьяна, сыылан-змея, кудай-вселенная.

Нуучча тылыттан саха тылыгар хабааннаах тыллары талан ылыы: култуура,

бэчээт, тиэрмин..

Ааты сахатытыы туьунан ыстатыйата. “Саха сахал ыа л аата суо5а куґа5ана

бэрт. Киьи икки ньуурдаах: сирэйэ уонн ааата. Дьонно, аан дойдуга косторо

диэн кини ньуура. Алтан - аата, пэмиилийэтэ - Сарын. Илиннин оруоттар

холобурдарыгар оло5уран а5абыт аатын бастатан киллэриэхтээхпит. Холобур,

Алтан уола Кун Сарын, Кун уола КусСарын, Кус уола Мас Сарын ити курдук

бара туруохтаах. Олонхо5о, мээнэ да ааттар куьа5ана суохтар.”

Очурдаах оло5уттан кэпсээнэ. Кылгас эрээри куурээннээх оло5о – улахан

охсуулаах, дьалхааннаах гражданскай сэрии, алдьаныы – кээьэнии уонна

уодаьыннаах репрессия дьыллара этилэр.

3 этап: Уорэнээччилэр чинчийбит матырыйаалларын кытта билсиьии.

1.

Алтан

Сарын

“Этиннээх

ардах”

кэпсээнигэр

сыт

уобараьа

-

Созонов

Владлен

2. Алтан Сарын “Этиннээх ардах” айымньытыгар эпиттеттэр - Винокуров

Ариан

3. Алтан Сарын айымньытыгар метафоралар - Бандерова Богдана

4. Алтан Сарын кэпсээнигэр тэннэбиллэр - Еремеев Влад

5. Алтан Сарын кэпсээнигэр тыыннаа5ымсытыы - Касьянова Надя

6. Алтан Сарын кэпсээнигэр тыл ураты фонетическай корунэ - Еремеева

Сахаайа

7. Алтан Сарын айымньытыгар он-дьуьун суолтата - Ильина Айгуль

8. Айымньыга хайааьын туохтуурдара - Виноградова Валерия

Иьитиннэриилэртэн кордоххо, автор тыл ойуулуур кууьун баьылаабыта, тыл

экспрессиятын

сатабыллаахтык

туттубута

костор.

“Прозанан

суруллубут

поэтическай айымньы” диэн чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Саха прозатыгар

маннык айымньылар бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон “Олуонэ орус”

айымньыта. Алтан Сарын айымнытыгар айыл5а ураты костуутэ – этиннээх

ардах араас уус-уран ньыманы туьанан хоьуйуллар. Манна олох – дьаьах

быьылааннарыттан сюжет суох. Сайын онноох, дьуьуннээх, сыттаах эбит

диэн чинчийиилэртэн истэн итэ5эйдибит.

4 этап: Билбэти араарыы тугэнэ. Боло5унэн улэ.

1 болох: Саха тылын саталаах кууьун, абылыыр кыа5ын туохха коро5утуй?

Айымньы туох санаа5а тиэрдэрий? П.А.Ойуунускай “Саха тылын кууьун,

илбиьин

учугэйдик

туппут

киьи”

диэн

Алтан

Сарыны

тоьо

сопко

сыаналаабытый?

2

болох:

Алтан

Сарын

айымньытын

то5о

чинчийдибит?

Туох

туьаны

а5алыа5ай?

Алтан

Сарын

очурдаах

оло5ун,

айар

талаанын

чинчийбит

В.Н.Протодьяконов эппитинии: “Алтан Сарын суруйааччы быьыытынан саха

тылын саталаах кууьугэр, илбиьигэр - хомуьунугар, сахатылын аа5ааччыны

абалыыр уус - уран кыа5ар улаханнык итэ5эйэрэ” диэн тоьо итэ5этиилээхтик

дакаастаабытай?

5 этап: Рефлексия. Тумук.

П.А.Ойуунускай уонна Алтан Сарын атылыы оруттэрин ырыттыбыт:

-Торообут

тылларын

оро

туппут

дьоннор,

саха

тыла

сайдарын

туьугар

туруулаьан туран улэлээбиттэрэ.

-Бэйэлэрин тыыннарын толук уурбут дьоннор. Репрессияламмыттара.

-Торообут дойдуларын патриоттара буолаллар.

СГУ старшай преподавателэ, доцент В.Н.Протодьяконов:

-“То5ус этин тойуга” кинигэ автора.

-Алтан Сарын утуо аата норуокка тонноругэр суду оруоллаах.

-Алтан

Сарын

тылын

саталаах

кууьугэр,

илбиьигэр

-

хомуьунугар,

аа5ааччыны абалыыр уус - уран кыа5ар улаханнык итэ5эйэр, сугуруйэр.