«Саха дьонун киэн туттуута»

Бу олох, бу Кыайыы баалыгар,

Эн, Герой, мэлдьитин тыыннааххын.

Баатара нэһилиэгин гербэтэ

Киирии тыл ДМА

-

Оҕолоор, бу туох гербэтэй?

-

Бу сир ханна баарый?

-

Сыымах бөһүөлэгин нэһилиэгин аата?

-

Мэҥэ Хаҥалас улууһа Сыымах бөһүөлэгэ Баатара нэһилиэгэ ким

торообүт дойдутай?

-

Кини быйыл хас сааһын туоларый?

-

2021 сыл улууспутугар туох сылай?

Саамай сөп, кылааспыт чааһа сахалартан бастакы Советскай Союз

Геройугар Ф. К. Поповка ананар (слайд “Саха дьонун киэн туттуута”)

Сыалбыт Ф. К. Попов олоҕун дириҥэтэн үөрэтии.

Вед: (Айсена) Үтүө күнүнэн, күндү оҕолор, учууталлар уонна

убаастабыллаах жюри!

Сындыыс сулус чыпчылыйыах түгэнэ субурус гынаат сүтэрин ким барыта

көрөр.

Сахалартан Аҕа Дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ бастакынан Герой үрдүк

аатын ылбыт Федор Кузьмич Попов олоҕо, төһө да кылгаһын иһин, эмиэ

оннук чаҕылхайдык күлүм гынан ааспыта. Кини 22 сааһын ситэ туолбакка

сылдьан Днепр өрүһү туорааһын кэнниттэн, кыргыһыы хонуутугар охтубута.

Ахсынньы 8 күнүгэр, биһиги биир дойдулаахпыт Фёдор Кузьмич Попов

төрөөбутэ 100 сааһын туолар. Саха дьонун киэн туттуута – Сэбиэскэй Сойуус

Геройа Ф. К Попов сырдык кэриэһигэр аналлаах аһаҕас кылааспыт чааһын

саҕалыыбыт.

Вед: (Петя) Хаһан баҕарар сири - дойдуну кини ураты уһулуччу дьылҕалаах

дьоно - сэргэтэ аатырдар. Ф. К. Попов, кылгас да буоллар, чаҕылхай олоҕун

кинигэлэртэн,

“Биһиги

Сүөдэрбит”

киинэттэн,

6

кылааска

Баатара

нэһилиэгин музейыгар сылдьан уонна чугас аймахтарыттан билибиппит.

Арсен 77 сыл аннараа өттүгэр тохсунньу 15 күнүгэр 1944 сыллаахха

сахалартан бастакынан Ф. К. Поповка Советскай Союз Геройун аата

иҥэриллибитэ.

Ф. К. Попову Чурапчы оройуонун байыаннай комиссариата 1942 с. Аҕа

Дойдуну көмүскүүр сэриигэ ыҥырбыта. Кини 467-с стрелковай полк ротатын

саллаата буолбута.

Ким Алтынньы 1 күнүгэр 1943 с. биир бастакынан Днепр өрүһү Глушец

дэриэбинэ чугаһыгар туораабыта уонна хорсун быһыыны оҥорбута – Кыһыл

Армия саллааттара уонна сүрүн күүһэ өрүһү туоруулларыгар кыах биэрбитэ.

Өстөөх траншеятыгар илиинэн киирсиигэ 50-ча саллааты уонна офицеры

өлөрбүтэ.

Никита Ити киирсиигэ ылбыт эчэйиититтэн алтынньы 13 күнүгэр 1943 с.

үрүҥ

тыына

быстыбыта.

Саха

ньургун

уола

Ф.

К.

Попов

биһиги

сүрэхпитигэр,

өйбүтүгэр мэлдьи тыыннаах.

Көмүс

уҥуоҕа

Деражичи

дэриэбинэ Лоевскай оройуонун Гомельскай уобалаһыгар көмүллэ сытар.

Мичил 2021 с. Ф. К. Попов 100 сааһа. Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Герой

сылынан биллэрдилэр.

Матвей

Саха сиригэр Герой аатын үйэтитиигэ элбэх үлэ ыытыллар -

төрөөбүт дойдутугар Мэҥэ Хаҥалас улууһугар уонна Дьокуускай, Гомель

куораттарга кини аатынан уулуссалар бааллар. Майа сэлиэннэтигэр уонна

Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр памятниктар туруоруллубуттара. Кини аатын

сүгэр Дьокуускай куорат 20 нүөмэрдээх оскуолата.

ДМА - Оҕолоор, музей диэн тылы сахалыы бөрөбүөттээн эрэ. Туох диэн

буоларый? (түмэл)

-

Бу тыл суолтатын быһаарыаххайын. Ким этиэй?

Түмэл эбэтэр мусуой (нууч. музей диэн тыл— Муузалар дьиэлэрэ диэн

суолталаах тылтан тахсыбыт) — устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир

малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-

сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах.

Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ

уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ.

1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (ааҥл.

International Council of Museums). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна

сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса

кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта

ситимнээхтик үлэлиир.

ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.

-

Биһиги

кылааһынан

ханнык

музейдарга

–

түмэллэргэ

сылдьыбыппытый? (Сыымах бөһ. Ф. К. Попов аатынан Баатара

музейыгар уонна Майа бөһ. Мэҥэ – Хаҥалас улууһун Ф. Г. Васильев

аатынан краеведческай музейга).

-

Оннук, биһиги кылааһынан улууспутугар баар икки түмэли көрөн

билиибитин хаҥаппыппыт. Өссө Уус Алдан улууһун Доҕордоһуу уонна

Чурапчы улууһун Коркин аатынан спортивнай түмэллэри көрөөрү

былааннаабыппыт табыллыбатаҕа. Онтон биһиги хомойбоппут – үйэ,

олохпут сайдан куйаар ситиминэн Аан дойду ханнык баҕарар

точкатыгар баар араас түмэллэри көрөр кыахтанныбыт.

Петя Бүгүн кылааспыт чааһыгар биһиги Саха Республикатын, Уһук Илин

уонна Сибиир саамай кырдьаҕас Дьокуускай куорат Емельян Ярославскай

аатынан история уонна хотугу норуоттар культураларын уонна Баатара

нэһилиэгин түмэллэригэр виртуальнай экскурсия оҥоруохпут. Емельян

Ярославскай аатынан түмэл 1887 с. тэриллибит.

Айсена Дьокуускай куорат Емельян Ярославскай аатынан история уонна

хотугу

норуоттар

культураларын

түмэлигэр

виртуальнай

экскурсияны

сэргээн. Быһаччы сибээскэ тахсар түмэл специалиһа Туйаара Иванова.

ДМА Туйаара Ивановаҕа улахан махтал буоллун.

Сыыспат буоллахпына, Баатара түмэлигэр билигин оскуолаҕа үөрэнэр

оҕолортон биһиги эрэ кылаас сылдьыбыппыт. Оҕолоор, эһиги Баатара

түмэлигэр сылдьыбыккыт туһунан кэпсээн эрэ. 2016 с. 6 кылааска үөрэнэр

этигит. Чэ эрэ эт хараххытынан көрбүт дьон ким тугу өйдүүрүн кэпсээн

(оҕолор кэпсииллэр). Маладьыастар!

Баатара нэһилиэгин музейыгар эрэ буолбакка, Герой аатын сүгэр Сыымах

орто оскуолатыгар, кадетскай корпуска сылдьыбыппыт. Элбэҕи билэн–

көрөн,

сахалартан

бастакы

Советскай

Союз

Геройунан,

биир

дойдулаахпытынан киэн туттан кэлбиппит.

Аны билигин 2016 с. 6 кылааска түмэлгэ хайдах сылдьыбыппытын

көрүөххэйин (видеосюжет көрүүтэ). Хайдах эбитий, оҕолоор, улааппыт

эбиккит дуо?

Ыалдьыттарбытыгар анаан Ф. К. Попов аатынан Баатара нэһилиэгин

түмэлэ виртуальнай экускурсия оҥорбутун көрүөххэйин (Петя сайт аһан

көрдөрөр).

Петя Советскай Союз Геройа Ф. К. Попов аатынан Баатара нэһилиэгэр баай

экспонаттардаах улахан музей Федор кылгас гынан баран чаҕылхай олоҕун

дьоҥҥо-сэргэҕэ, эдэр көлүөнэлэргэ сэһэргии турар.

ДМА Мин өссө төгүл тоһоҕолоон Герой туһунан этиэм этэ - Аҕата Кууһума

уолун булка, балыкка илдьэ сылдьара, сайын от - бурдук улэтигэр оҕус

сиэтэрэ, от мустарара. 9 сааһыттан ыла Сүөдэр сааскы ыһыыттан, күһүн

бурдук астааһыныгар тиийэ үлэлиирэ. Колхоз улэтигэр сылдьан үөрэммитэ.

Сарсыарда аайы уонна күнүс уруок кэнниттэн 7-лии км тиэтэйэ-саарайа

хаамара. Ол иһин Сүөдэр үлэҕэ-булка буһан-хатан, сүрдээх сүрэхтээх,

бэйэтин кыанар, тулуурдаах, булгуруйбат модун санаалаах буола улааппыта.

Герой ити хаачыстыбалара сүрэхтээх буолуу, бэйэни кыаныы, тулуур,

дьулуур биһиги кылааспыт уолаттарыгар баар. Ол курдук Петя, Мичил, Ким

спорту сөбүлээн дьаныардаахтык эттэрин – хааннарын сайыннаран мас

тардыһыынан

дьарыктаналлар

уонна

кэккэ

ситиһиилээхтэр.

Эһиги

болҕомтоҕутугар оскуола, нэһилиэк, улуус аатын көмүскүүр спортсмен

уолаттарбыт! Баһаалыста, уолаттар, спортка хайдах кэлбиккитин, ким туох

ситиһиилээҕин саас сааһынан кэпсээн эрэ (Петя, Ким, Мичил кэпсииллэр).

Уолаттарга махтал! Герой буолан төрөөбөттөр????

Айсена

Саха

бастакы

геройун

туһунан

үгүс

хоһооннор,

поэмалар

айыллыбыттара,

ученайдар

научнай–чинчийэр

ыстатыйалара

бэчээккэ

таһаарыллыбыттара. Аһаҕас кылааспыт чааһын ыалдьытыгар оскуолабыт

библиотекарыгар Анна Филаретовнаҕа тыл биэрэбит (кинигэ выставкатын

кэпсиир, билиһиннэрэр)

Петя Билигин Арсен Максимов викторина ыытар. Кыайыылааҕы минньигэс

бириис күүтэр.

ДМА Улууспутугар Ф. К. Попов 100 сылын көрсө элбэх тэрээһиннэр

ыытыллаллар. Мэҥэ-Хаҥалас дьоно улуус үрдүнэн ытыктаан, чиэстээн киэн

туттуунан

бэлиэтиэхтэрэ.

Далааһыннаах

тэрээһин

Ф.

К.

Попов

пааматынньыгар венок ууруутунан түмүктэниэҕэ.

Ким Кыргыһыы толоонун иһиттэн

Эргиллэн кэлбэккэ хаалбыттар

Эһиэхэ өрөгөй ырыатын

Норуоккут өрүүтүн ыллаатын.

Көҥул дьол туһугар өлбүттэр

Өлбөттөр - сүрэххэ тыыннаахтар.

Үйэлэр тухары үрдүктүк

Кытыаста умайар кыымнаахтар.

Рефлекция

- Оҕолоор, бу кылаас чааһыттан туох саҥаны биллигит?

- Тугу сөбүлээтигит, өйдөөн хааллыгыт?

- Ф. К. Попов хорсун быһыыта туохха үөрэтэрий?

Вед. (П) Саха сирэ бастакы Геройун үйэ - саас тухары умнуо суоҕа. Кини

билигин тыыннаахтары кытта тыыннаах курдук кэпсэтэр, ырыа буолан

ылланар, чиэстэнэр үрдүк кэскиллээх.

Вед.(А) Сахалартан бастакынан Советскай Союз Геройун үрдүк аатын

ылбыт чулуу уолбутугар саха биллиилээх поэттара үгүс хоһооннору,

поэмалары анаан тураллар. Олортон Саха норуодунай поэттарын Серафим

Романович Кулачиков - Эллэй, Владимир Михайлович Новиков - Күннүк

Уурастыырап хоһоонноруттан быһа тардыыларынан кылааспыт чааһын

түмүктүөхпүтүн баҕарабыт:

Никита На далекой Украине

И средь гомельских лесов,

В памяти людей поныне

Жив герой – якут Попов!

Арсен Бу күн анныгар

Уол оҕо аналын

Туйгуннук толордуҥ.

Ол иһин сахалар,

Оо, бастыҥ ыччаппыат,

Эн килбиэннээх ааккынан - бары тэҥҥэ

Киэн туттабыт биһиги!

Вед: (П.) Манан Советскай Союз Геройа Ф. К. Попов 95 сааһыгар аналлаах

аһаҕас кылааспыт чааһа түмүктэнэр. Болҕомтоҕут иһин махтал!

1 оҕо: (Ким) Герой оҕо сааһын туһунан сырдатабыт.

Биһиги көрдөһүүбүтүнэн, Герой бииргэ төрөөбүт эдьиийин Мария

Кузьминична Попова - Сегучева кыыһа Борисова Евдокия Семеновна

Майаттан ахтыы суруйан ыытта.

Кинилэр ийэлэрин Мария Кузьминична ийэтэ Парасковья

Константиновна Чурапчыттан төрүттээҕэ. Ыаллыы сытар Мэҥэ-Хаҥалас

улууһун Баатара нэһилиэгэр, 6 оҕолоох Кууһума Попов диэн огдообо

киһиэхэ, кэргэн кэлбит. Маайа, Сүөдэр, Дууньа диэн 3 оҕолонор. Аҕаларын

уолаттара Петр, Егор бэйэлэрэ ыал буолбут улахан дьон этилэр... (Фото)

2 оҕо: (Анжелика) 1921 с. ахсынньы 8 күнүгэр, Кууһума уонна Боккуойа

Поповтар уол оҕоломмуттара. Сүөдэр диэн ааттаабыттара. Уол кыра

эрдэҕиттэн, дьиэ бытархай улэтигэр кыттан, балтын Дуунньаны көрөн -

истэн, дьонугар көмөлөһөрө. Аҕата Кууһума уолун булка, балыкка илдьэ

сылдьара, сайын от - бурдук улэтигэр оҕус сиэтэрэ, от мустарара.

3 оҕо: (Мичил) Кууһумалаах 1930 с. колхозка киирбиттэрэ. 9 сааһыттан ыла

Сүөдэр сааскы ыһыыттан, күһүн бурдук астааһыныгар тиийэ үлэлиирэ.

Колхоз улэтигэр сылдьан үөрэммитэ. Сарсыарда аайы уонна күнүс уруок

кэнниттэн 7-лии км тиэтэйэ-саарайа хаамара. Ол иһин Сүөдэр үлэҕэ-булка

буһан-хатан, сүрдээх сүрэхтээх, бэйэтин кыанар, тулуурдаах, булгуруйбат

модун санаалаах буола улааппыта.

4 оҕо: (Оля) Сүөдэр таптыыр предметтэринэн саха тыла уонна физкультура

этилэр. Манна наар үчүгэй сыаналарга үөрэнэр эбит. Ордук сахалыы

хоһооннору өйүттэн ааҕарын сөбүлүүрэ. Сүүрүүгэ, үрдүгү көтүүгэ, спорт

атын да көрүҥнэригэр биир бастыҥнара этэ. Кини оҕолору кытары хаһан да

иирсэ сылдьыбат этэ. Оҕолор да кинини дьээбэлээбэт этилэр. Үлэҕэ, үөрэххэ

да сылдьан туох эмэ кыайтарбатаҕына, сатамматаҕына оҕолор Федя тугу

диирин кэтэһэллэрэ. Барыга бары дьоҕурдаах, өрүү билэ-көрө сатыыр

кыһамньыалаах

үөрэнээччини

уонна

көнө,

судургу

майгылаах

уолу

оҕолордуун, учууталлардыын бары сөбүлүүллэрэ (фото).

5 оҕо: Үлэҕэ миккиллии.

(Конон) Бастаан бэйэтэ, онтон аҕата ыалдьан, Сүөдэр алтыс кылааска үөрэнэ

сылдьан, оскуолаттан уурайарга күһэллибэтэ. Ол эрээри Майаҕа ликбез

учууталларын курсун бүтэрэн баран, кулуупка киэһээ улахан дьону мунньан,

ааҕарга-суруйарга үөрэтэрэ. Оччотооҕуга Баатараҕа олус куускэ сайдыбыт

драмкуруһуокка кыттара. Сүөдэр үксүгэр быстах оруолларга онньуур этэ.

6 оҕо: (Никита) 1940 сыллаахха кураан сыллар саҕаланан эрдэхтэринэ, Федор

Попову «Октябрь» колхуоска биригэдьииринэн аныыллар. 19 саастаах уол

колхуостаахтарга салайааччы буолар. Колхуостаахтар эдэр биригэдьиир

оттомноох, лоп курдук дьаһалларын ылынан уопсай улэҕэ көхтөөхтүк

туруналлара. Кини

күргүөмнээх үлэлэргэ тэҥҥэ сылдьыһарын олус

сөбүлүүрэ.

Ити

сыл

Сүөдэргэ

улахан

түбүктээх

этэ:

агитатордар

семинардарыгар, Осоавиахим дьарыктарыгар, драмкуруһуокка ыраах баҕайы

сиртэн сотору-сотору бөһүөлэккэ кэлэрэ.

Вед (П.) (началась война холбонор, ол кэннэ)

1941 с. бэс ыйын 22 күнүгэр Гитлер баһылыктаах фашистскай Германия

Советскай Союзка сарсыарда 4 чааска уоран сэриинэн саба түспүтэ. Сэрии,

сир айыы буолбутун курдук, «Октябрь» колхуос олоҕун аймаабыта. Онуоха

эбии, алдьархайдаах уот-кураан сатыылаан, алаастар, өтөхтөр күөх ачаларын

аһыҥа кубарыччы салаабыта. Бурдугу өрүһүйээри бааһыналары тула дириҥ

ханаабалары хаспыттара. Сүөдэр аҕата ол сайын ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.

7 оҕо: (Ким) От-бурдук кыра үүнүүтүн хомуйан, биригээдэ ыарахан кыстыгы

саҕалаабыта. Сүөдэр өстөөх Москва аттыгар тиийэ кимэн киирбитин истэн,

Ийэ дойдуну көмүскүү Кыһыл Армияҕа тылланан барарга санаммыта.

Колхуос бэрэссэдээтэлэ Матвей Николаевич Попов Сүөдэргэ “Ыксаама, эн

бириэмэҥ кэлиэ, манна тыылга эмиэ фронт», - диэбитэ.

Вед (А) Сааһыары оскуолаҕа нууччалыы кэпсэтиигэ уөрэтэр куруһуок

аһыллыбыта, манна Сүөдэр нууччалыы тылы эҥкилэ суох баһылаабыта. Бары

бүттүүн байыаннай үөрэх дьарыктара, бырабылыанньа, колхуостаахтар

уопсай мунньахтара, лекция, дакылаат тиһигэ быстыбат кэриэтэ этилэр.

Өлөөрү гыммыт сүөһүлэрэ, хоргуйан эрэр дьону өрүһүйүү - барыта Сүөдэр

кыһалҕата. Дьиэтигэр ыкса киэһэ, түүн үөһүгэр дэлби сылайан кэлэрэ.

Саха уола – уоттаах сэриигэ.

Сережа (Үс муннук суругу аһан ааҕар)

Күндү ытыктыыр быраатым Аполлон Егорович, аан бастаан мин

ааппыттан дорообото тут.

Сылдьабын кэминэн, доруобуйа да ол курдук. Молотов куоракка

госпитальга сытан суруйдум. Сэбиргэҕим аста. Бу сытан иһиттэхпинэ,

үөрэммит

чааһым боруоҥҥа барбыт үһү. Онон мин үтүөрдэхпинэ ханна

таһаараллара биллибэт. Дьэ, быраат, үөрэх диэн сүрдээх кытаанах буолар

эбит... Куруутун саныыбын уонна ахтабын эн биһиги бииргэ сылдьан

кэпсэтэрбитин уонна убайдарбын кытта көҥүл колхуос үлэтигэр үөрэ - көтө

үлэлиирбин, сылдьарбын. Дойдуну санаатахха барыта кэрэ, күндү. Дьэбдьиэй

үчүгэйдик сырыттын, сурукта суруйдун. Эн үчүгэйдик улэлээ, үөрэнэн

иһиэҥ. Дьэ, быраһаай, аныгы сурукка диэри.

Олунньу ый 4 күнэ1943 с.

Дьэбдьиэй: (Оля) Күндү убайым Федя этэҥҥэ сылдьан, өстөөҕу кыайан-

хотон, эргийэн кэлэргэр олус баҕара хааллым. Эн кэлиэххэр диэри ийэм

биһикки үчүгэйдик олоруохпут, тулуһа сатыахпыт. Ийэм үлэлиэ, мин

үөрэниэм. Убаай, эргийэн кэлээр. Эн балтыҥ, Дуня.

Сүөдэр (Сережа үс муннук суругу аһан ааҕар): Дьэбдьиэй, эн суруккун

аахтым. Эн ити курдук өйдүүр буоллаххына, саамай хайҕаллаах суол

буолуохтаах. Эһиги мин кэлиэхпэр диэри дьоллоохтук олоруҥ. Ийэҥ тылын

истэр буол, ийэҕин харыстаа.

Сүөдэр.

Вед: (А.) Госпитальга 4 аҥар ый сытан бииргэ үөрэммит дьонуттан быстан

хаалбыта. Свердловскай уобаласка ыйтан ордук, баайыаннай лааҕырга

үөрэтэн баран, фроҥҥа ыыппыттара.

8 оҕо: (Мичил) 1943 сыл күһүнүгэр советскай сэриилэр тэтимнээхтик кимэн

киириилэрин өстөөх хайаан да тохтоторго соруммута. Онуоха немецкэй

армия олус тоҕоостоох уу кирбиитин туһанар туһугар, Днепр өрүс арҕааҥҥы

үрдүк кытылын күүскэ бөҕөргөппүтэ: тимир-бетон билиитэлэринэн ДОТ-

тары

туппуттара,

хатыылаах

борубулуоханан

хаххаламмыт

дириҥ

траншеялары, блиндажтары хаспыттара. Итинник обороналара арҕаа диэки

40-чэ км тайаан сытар этэ.

9 оҕо: (Никита) Федор госпиталь кэннитэн, 81 дивизия 467-c полкатын 1

батальонун 3 ротатыгар рядовой саллаатынан кэлбитэ. Дивизия сэриилэһэ -

сэриилэһэ, Днепрга тиийэн, өстөөҕү өрүс хаҥас кытылыттан уҥуор үүрбүтэ.

Өрус уҥа кытылыгар бөҕөргөтүнэр бокуой биэрбэт туһугар, дивизия

командованиета Днепри тиийээт да, тута туоруурга быһаарыммыта

Хор «Днепр тымныы долгуннара...

(оҕолор төрөппүттэрин кытта

ыллыыллар)

Владимиров Гриша (хоһоон ааҕар)

10 oҕо:

(Анжелика) Саха буойуна Ф. К. Попов ити оҥорбут хорсун

быһыытын иһин, 467 стрелковай полк камандира Рыбченко 1943 с. алтыньы

ый 5 күнүгэр махтал ис хоһоонноох наградной лииһи суруйбута.

ДМА (илиистэн аа5ар, экраҥҥа көстөр)

Герой өрүү тыыннаах

11 оҕо: (Оля) Байыаннай архив докуменнара көрдөрөллөрүнэн, саха ньургун

уола Ф. К. Попов итинник хорсун быһыыны оҥорон баран сотору кыргыһыы

ханнаах хонуутугар геройдуу охтубута. Ол эрээри кини биһиги сүрэхпитигэр,

өйбүтүгэр мэлдьи тыыннаах.

12 оҕо: (Конон) (дуоскаттан ааҕар)

Телеграмма САССР Майа

2 Баатара нэһилиэгин Советын председателэ Попов Матвей Николаевичка

Партийнай тэрилтэ секретара Брызгалов Ефим Ивановичка

“Герой саха, Попов Федор Кузьмич» диэн танка тутуутугар 56000

солкуобайы хомуйбут 2 Баатара нэһилиэгин үлэһиттэригэр мин бырааттыы

эҕэрдэбин уонна Кыһыл Армия махталын тириэрдиҥ.

Верховнай Кылаабынай Командующай Иосиф Сталин

ДМА Телеграмма

БСК (б) П Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун секретарыгар табаарыс Андросовка

Райсовет исполкомун председателигэр табаарыс Слепцовка

Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун үлэһиттэрэ хомуйан ыыппыт үптэринэн

Советскай Союз Геройа Федор Попов диэн танкалар оҥоһуллан, генерал-

полковник

Рыбалко

сэриилэригэр

бэриллибиттэрин

туһунан

эһиэхэ

биллэрэбин.

Ити танкалар оҥоһууларыгар үбү хомуйууга кыттыыны ылбыт бары

тэрилтэлэргэ уонна дьоҥҥо бу туһунан иһитиннэрэргитигэр көрдөһөбүн.

Бронетанковай сэриилэргэ генерал-майор Липодаев

Сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэлбит үгүс саха буойуттара, ити танкалар

өстөөҕү урусхаллыы сылдьалларын кыайыы тиһэх күннэригэр, Берлиҥҥэ

тиийэ көрбүттэр үгүстэр.

Вед:

(П.)

Килбиэннээх

буойун

уҥуоҕа

Белорусскай

Советскай

Социалистическай

Республика

Гомельскай

уобалаһынааҕы

Глушец

дэриэбинэҕэ бырааттыы ииҥҥэ көмүлүннэ диэн командование биллэриитэ

кэлбитэ.

Кэлин

буойуннар

кырамталарын

ити

уобалас

Деражичи

сэлиэнньэтигэр аҕалан

көмпүттэрэ.

Буойуннар

онно

баар бырааттыы

уҥуохтарыгар хас да Геройга аналлаах биирдиилээн билиитэлэр бааллар

(фото). Олортон биирдэстэригэр Ф. К. Попов аата суруллубут. Ити ытык

миэстэҕэ умуллубат уот махталлаах советскай дьон дириҥ кэриэстэбиллэрин

кэрэһитэ умайа турар.

Беларуссияҕа Деражичи сэлиэнньэҕэ Ф. К. Попов уҥуоҕар нэһилиэк

оскуолаларын

үөрэнээччилэриттэн

талан

патриотическай

хабааннаах

экскурсияны улуус дьаһалтата, үөрэх управлениета, нэһилиэк баһылыктара

өйөөһүннээх тэрийэн ыыттылар. Оскуолабыт лидера Мордискин Коля баран

кэлбитэ.

Вед (А) Саха тыла уонна литературабыт учуутала Сардана Степановна

Молукова оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар Ф. К. Попов төрөөбүт алааһыгар

уонна

Белоруссияҕа

уҥуоҕар

сылдьыбытын

туһунан

кэпсииригэр

көрдөһүөххэйин (фото).

Сардана Степановна, кэпсээнин иһин махтал (видео көстөр)

Вед: (А.) Билигин Советскай Союз Геройа Ф. К. Попов аатынан Баатара

нэһилиэгэр баай экспонаттардаах улахан музей Федор кылгас гынан баран

чаҕылхай олоҕун дьоҥҥо-сэргэҕэ, эдэр көлүөнэлэргэ сэһэргии турар (фото)

13 оҕо (Сережа) Кылааһынан Баатара нэһилиэгин музейыгар, Герой аатын

сүгэр Сыымах орто оскуолатыгар, кадетскай корпуска сылдьыбыппыт.

Элбэҕи билэн–көрөн, сахалартан бастакы Советскай Союз Геройунан, биир

дойдулаахпытынан киэн туттан кэлбиппит.

Ф. К. Поповка анаан уруһуй уруһуйдаатыбыт, сочинение суруйдубут.

Жюри баһаалыста биһиги үлэлэрбитин көрөөрүн (жюрига көрдөрөр).

Вед (П.)

Саха бастакы геройун туһунан үгүс хоһооннор, поэмалар

айыллыбыттара,

ученайдар

научнай–чинчийэр

ыстатыйалара

бэчээккэ

таһаарыллыбыттара. Аһаҕас кылааспыт чааһын ыалдьытыгар нэһилиэк

библиотекарыгар Трифонова Сардаана Семеновнаҕа тыл биэрэбит (кинигэ

выставкатын кэпсиир, билиһиннэрэр)

Вед (А.)

Сахалартан бастакы герой пааматынньыктара улуус киинигэр,

Майаҕа уонна Сыымахха туруоруллубуттара (фото).

Биһиги кылаас уолаттара, кылааспыт салайааччыта Мария Андреевна,

сүүрүүгэ тренер Винокуров Николай Семенович буолан эрдэттэн эрчиллэн

Аллараа Бэстээх 2 № оскуола оҕолорун кытта үгэскэ кубулуйбут сүүрүүгэ

Төхтүртэн Бэдьимэҕэ туоруур суолтан саҕалаан Төхтүр – Бэдьимэ – Суола –

Бөкө – Майа – Аллараа Бэстээх маршрутунан 70 км сүүрбүттэрэ (фото).

Сэтинньи ый 10 күнүттэн улууспутугар Ф. К. Попов 95 сылын көрсө элбэх

тэрээһиннэр ыытыллаллар. Мэҥэ-Хаҥалас дьоно улуус үрдүнэн ытыктаан,

чиэстээн киэн туттуунан бэлиэтиэхтэрэ. Далааһыннаах тэрээһин Ф. К. Попов

пааматынньыгар венок ууруутунан түмүктэниэҕэ.

Вед (П.) Ф. К. Попов аатынан орто оскуолаҕа Герой партата диэн бастыҥ

үөрэнээччи

олорор

ытык

паартата

баар.

Паарта

сирэйигэр

Герой

хаартыскатын иилбиттэр. Үөрэхтэригэр туйгун оҕолор олорон үөрэнэллэр

эбит. Ол паарта билигин музей кэрэһитэ буолан турар. Биһиги эмиэ

уочаратынан Герой паартатыгар олорон көрдүбүт, хаартыскаҕа түстүбүт.

Үөрэхпитигэр ситиһиилээх буолуохпутун баҕардыбыт.

Матвей 2014 с. 4 кылааска үөрэнэр кэммэр региональнай научнай –

практическай

“Вечная

память

героям»

конференцияҕа

Сыымах

орто

оскуолатыгар «Көлүөнэлэргэ үтүөкэннээх холобур» дакылаатынан кыттан

грамотанан

наҕараадаламмытым.

Научнай

салайааччы

оскуолабыт

соцпедагога Елена Кимовна Кычкина.

Финал ДМА

Кыргыһыы толоонун иһиттэн

Эргиллэн кэлбэккэ хаалбыттар

Эһиэхэ өрөгөй ырыатын

Норуоккут өрүүтүн ыллаатын.

Көҥул дьол туһугар өлбүттэр

Өлбөттөр - сүрэххэ тыыннаахтар.

Үйэлэр тухары үрдүктүк

Кытыаста умайар кыымнаахтар.

Рефлекция

- Оҕолоор, бу кылаас чааһыттан туох саҥаны биллигит?

- Тугу сөбүлээтигит?

- Тугу өйдөөн хааллыгыт?

- Ф. К. Попов хорсун быһыыта туохха үөрэтэрий?

Вед. (П) Саха сирэ бастакы Геройун үйэ-саас тухары умнуо суоҕа. Кини

билигин тыыннаахтары кытта тыыннаах курдук кэпсэтэр, ырыа буолан

ылланар, чиэстэнэр үрдүк кэскиллээх.

Вед.(А) Сахалартан бастакынан Советскай Союз Геройун үрдүк аатын

ылбыт чулуу уолбутугар саха биллиилээх поэттара үгүс хоһооннору,

поэмалары анаан тураллар. Олортон Саха норуодунай поэттарын Серафим

Романович

Кулачиков-Эллэй,

Владимир

Михайлович

Новиков-Күннүк

Уурастыырап хоһоонноруттан быһа тардыыларынан кылааспыт чааһын

түмүктүөхпүтүн бҕарабыт:

На далекой Украине

И средь гомельских лесов,

В памяти людей поныне

Жив герой – якут Попов!

Бу күн анныгар

Уол оҕо аналын

Туйгуннук толордуҥ.

Ол иһин сахалар,

Оо, бастыҥ ыччаппыат,

Эн килбиэннээх ааккынан - бары тэҥҥэ

Киэн туттабыт биһиги!

Вед: (П.) Манан Советскай Союз Геройа Ф. К. Попов 95 сааһыгар аналлаах

аһаҕас кылааспыт чааһа түмүктэнэр. Болҕомтоҕут иһин махтал!

В Якутском государственном объединенном музее истории и культуры народов

Севера им. Ем. Ярославского открылась выставка «Вечная память первому Герою

земли Олонхо», посвященная 100-летию со дня рождения первого из народа саха

Героя Советского Союза Федора Кузьмича Попова.

На выставке «Вечная память первому Герою земли Олонхо» представлены документы,

учебные тетради, книги, письма с фронта Героя Попова и другие экспонаты,

рассказывающие о непростом жизненном пути, о становлении характера и о боевых

подвигах Федора Кузьмича Попова. Выставка будет работать до 15 марта.

В Якутии 24 человека были удостоены высокого звания Героя Советского Союза, один —

Героя России в годы Великой Отечественной войны, Федор Кузьмич Попов – первый из

народа саха, получивший это высокое звание.

Организаторами выставки являются Якутский музей им. Ем. Ярославского, Мегино-

Кангаласский краеведческий музей им. Р.Г. Васильева, Батаринский музей-комплекс им.

Ф.К. Попова, Техтюрский музей истории и культуры, Бютейдяхский музейный комплекс

духовности им. М.В. Шергина, музей Спортивной Славы им. И.Г. Васильева и Российское

военно-историческое общество.

В течение 2021 года в Якутии будут проведены юбилейные мероприятия, посвященные

100-летию со дня рождения Федора Попова. Республиканский организационный комитет

возглавил глава Якутии Айсен Николаев. А в родном улусе 2021 год объявили Годом

Героя.

Федор Кузьмич Попов родился 8 декабря 1921 года в Батаринском наслеге Мегино-

Кангаласского улуса. В 1942 году был призван в Красную Армию и направлен на фронт.

1 октября 1943 года красноармеец Фёдор Попов, стрелок 3-й стрелковой роты 467-го

стрелкового полка Центрального фронта, одним из первых в полку переправился через

реку Днепр у деревни Глушец. Своими смелыми действиями способствовал преодолению

реки другими стрелковыми подразделениями полка: в рукопашной схватке в траншее

врага уничтожил до 50 солдат и офицеров противника и удерживал плацдарм до

переправы основных сил.

В бою 11 октября 1943 года был смертельно ранен и через два дня 13 октября скончался

от полученных ран. Был похоронен в деревне Глушец Гомельской области в братской

могиле.

Указом Президиума Верховного Совета СССР от 15 января 1944 года за образцовое

выполнение боевых заданий командования на фронте борьбы с немецко-фашистским

захватчиками и проявленные при этом мужество и героизм красноармейцу Попову

Фёдору Кузьмичу посмертно присвоено звание Героя Советского Союза.

В годы Великой Отечественной войны земляки Попова организовали сбор средств на

строительство танка. В ответ на этот почин поступила телеграмма от Верховного

Главнокомандующего И. В. Сталина и получено благодарственное письмо от генерал-

майора танковых войск Липодаева в котором говорится: «Сообщаю, что на средства,

собранные трудящимися Мегино-Кангаласского района, построен танк „Герой Советского

Союза Попов“ и передан войскам генерала-полковника тов. Рыбалко».